Þegar ég skoða textana nú eftir á og bý þá til birtingar í þessum nýja miðli  rennur það upp fyrir mér að heildin í erindunum hefur mótast af öðru verki, sem til stóð að vinna snemma í haust. Þannig eru gerðir manna einlægt afleiðing þess, sem þeir hafa látið ógert.  
  Eða verið bannað að gera.   
  En heillegastir verða menn þegar verk þeirra eru afleiðing þess, sem aðrir hafa áður meinað þeim að gera. Það er að vísu kallað þvergirðingsháttur í fari lifandi persóna en heitir staðfesta í eftirmælum.  

Ágætur kunningi minn, Baldur Óskarsson, hafði í haust verið ráðinn til að gera röð viðtalsþátta á rás I hjá Rúv. Hann kom að máli við mig og falaðist eftir því að ég ræddi við sig um álit mitt á íslensku réttarfari; hvað mér fyndist að því og hvað ég sæi  til úrbóta.   
   Þó ég sé hvorki réttarfarsfræðingur né lögfróður að ráði (nema til sé þá eitthvað sem kalla mætti naív-lögfræði) þá höfðu "suðurgöngur" mínar til Strasborgar á árunum 1988 til 1992 dregið nokkurn slóða, sem ýmsir hafa vafalaust tekið eftir:    
   Sú alræmda 108. grein almennra hegningarlaga var numin úr gildi og þingið gerði mannréttindasáttmála Evrópuráðsins að fullgildum íslenskum lögum (nr.62/1994) að tillögu nefndar sem skipuð var í kjölfar úrskurðarins í máli mínu árið 1992. En lögfesting sáttmálans leiddi síðan til nauðsynlegra viðbóta við mannréttindakaflann í stjórnarskrárnni . Þær viðbætur voru samþykktar á hátíðafundi Alþingis við Öxará 17. júní 1994 og tóku gildi árið 1995.      
   Þetta, ásamt ferskum anda í nýlegum dómum Hæstaréttar Íslands um tjáningarfrelsi, gaf mér til kynna að ég hefði þó haft eitthvað gagnlegt fram að færa, m.a um meinbugi á réttarfari og almennri réttarvitund landsmanna.  

Þó mér væri fjarska vel kunnugt um agastjórnina, sem Hæstiréttur hefur á fréttum og fréttatengdu efni Rúv, tók ég strax til við jarðvegsvinnuna fyrir samtalsþætti okkar Baldurs.   
   Og sé raunar ekki eftir því.   
   Líklega hefði ég seint áttað mig á samhenginu í sjálfum mér nema með því að taka tilboði Baldurs, þó ég væri reyndar ekki trúaður á, að yfirboðarar Rúv, utan húss og innan, mundu leyfa upptökur á svona efni, hvað þá útsendinguna. Enda bað ég Baldur þess lengstra orða, að hætta nú við samtöl okkar ef mótbárur væru á kreiki í Efstaleitinu. Það gerði hann ekki, því miður, og var fyrir vikið látinn hætta með þættina.    
   Það fannst mér verra.   
   En ég er Baldri samt þakklátur fyrir að greina mér ekki frá erviðleikum sínum fyrr en eftir á. Því, eins og ég sagði, hafði ég gott af því að grufla í sjálfum mér þennan tíma.   
   Ég kem aftur að því áður en formálanum lýkur.   

Hvort sem Ævar Kjartansson hefur vitað af banni stofnunarinnar eða ekki þá bað hann mig fljótlega upp úr þessu að tala fimm sinnum í tíu mínútur um daginn og veginn í víðsjárþættinum sínum. Þegar til þess kom að velja efnið í  þau erindi voru mér tiltækastar þær hugsanir sem ég einmitt hafði verið að plægja og herfa fyrir þætti okkar Baldurs, sem við aldrei höfðum svo fengið að erja frekar.   
   Viðfangsgsefni þessara skammdegiserinda teljast varla nýlunda frá minni heldi. Þessi sömu efni hef ég lengi verið að fást við, eins og vel má t.a.m. sjá  í Umli III, sem kom út á þessu vefsetri 28.05.1998. En munurinn er sá, að nú hefur allt þetta efni komið til mín í ljósara samhengi og léttara búningi en fyrr.   
   Til að menn skilji betur hvað ég á við þyrfti ef til vill að segja litla sögu, sem ég einmitt hafði hugsað mér að byrja samtöl okkar Baldurs á:  

Það er aldrei að vita hvenær eitt andartak, ein tilviljun, ein spurning, eitt svar tekur af manni taumana og fer að stjórna lífi manns.   
   Í nýlega út komnum bernskuminningum sínum kemur Guðbergur Bergsson að merkilegu máli.   
   Það var honum líkt að taka eftir því, að þau svör sem maður fékk í æsku við spurningum sínum, ráða því sjálf hvort maður man þau síðar á ævinni.   
   Spyrjandinn hefur lítið vald á því.   
   Og reglan er þessi:   
   Þau svör, sem maður skilur strax, man maður ekki stundinni lengur, en torræðu svörin og bullið setjast að í langminninu og fylgja manni þaðan af. Þau verða fjársjóðir hins spurula.   

Þegar ég var við nám í listaakademíunni í Prag á velmektardögum Sovétsins voru þar skyldutímar í marxisma. Kennarinn var botnsfrosinn teóríuhaus, en stundum spurði ég þó spurninga, enda í stöðu útlendingsins þarna. Tékkarnir spurðu aldrei um neitt.   
   Á þessum dögum var á kreiki pólitíst hugtak sem kallað var viðvarandi eða kontinúerandi bylting. Þetta hugtak blakti á sínum tíma við hún (ásamt rauða fánanum) í rússnesku byltingunni 1917. Átti að brýna byltingarmenn öreigalýðsins til að gera betur en  borgarabyltingin 1789 hafði gert, því bolsevíki væri ekki góður bolsevíki nema hann léti frálsræði, jafnræði og bræraþel að baki og stefndi ótrauður inn í sæla velferð kommúnismans.   
   Teóríumenn fara létt með að útlista svona lagað.  

Um þessar mundir hef ég víst strax verið farinn að undra mig á því hvernig það hafði mátt takast að útrýma öllu réttaröryggi í Tékkóslóvakíu, sem fram að heimstyrjöldinni síðari hafði verið eitt fremsta réttarríki Evrópu, enda Benes forseti Tékka á þeim dögum. Alla vega lét ég teóríuna um kontinúerandi byltingu fara eitthvað í taugarnar á mér. Spurði:    
   - Félagi kennari! Hver var eiginlega höfundur kenningarinnar um kontinúerandi byltingu?    
   Og ekki stóð á svarinu (en nafn Trotskís var náttúrlega aldrei nefnt í Tékkó á þeim dögum).    
   - Það var Lenín sem tileinkaði sér hana frá hinni sigursælu rússnesku alþýðu, sem engan veginn gat látið sér nægja árangur frönsku byltingarinnar.     
    - Var þá engin sigursæl alþýða í Frakklandi árið 1789? spyr ég.    
    - Félagi Thorgeirson. Þetta höfum við farið yfir hér. Sögulegt hlutverk rússneskrar alþýðu árið 1917 var ekki það sama og sögulegt hlutverk borgaranna í Frakklandi 1789.    
    - Félagi kennari, sagði ég þá. Ber mér að skilja þetta svo að rússneskri alþýðu hafi ekkert komið við það réttarríki, sem hin rísandi borgarastétt Frakklands skapaði á sínum tíma?    
    - Réttaríkið í skilningi borgaranna er ryðgað drasl á ruslahaugi sögunnar. Og nú er tíminn búinn, sagði félagi Frosti og skellti bókinni.    
   Það einkennilega var, að daginn eftir var mér tilkynnt að ég þyrfti framvegis ekki að mæta í skyldutímana um  marxisma.   
    - Var þetta brottrekstur?   
    - Neinei. En vestrænn hugsunarháttur minn gat spillt tékkneskum ungdómi, eins og ég hlaut að skilja.  
   Ekki fékkst ég meir um það, en svör félaga Frosta hafa fylgt mér síðan. Ekki síst vegna þess að þegar heim kom til Íslands merkti ég svo undarlega lítinn mun. Enn þann dag í dag finnst mér eins og ég hafi aldrei alveg komist burt úr alþýðulýðveldinu Tékkóslóvakíu.  
  Hér fara menn semsé jafn létt með að snúa bakinu í réttarríkið.   
  Vegna óbrigðullar nægjusemi hinnar sigursælu íslensku alþýðu, ef svo má segja.  

Um það bil 8 árum eftir að ég snéri heim fann ég þó rétta svarið við spurningu minni um höfund kenningarinnar (slagorðsins) um hina viðvarandi byltingarskyldu bolsevíka. Vitaskuld lá það fyrir hjá Isaac Deutscher: í stóru bókinni um ævi Trotskís. 
  Þetta stálharða hugtak hvatti bolsevíkabyltinguna til að leggja kúrsinn framhjá réttarríkinu og beint í gerræðið. Það var frá Trotskí komið og tók víst sinn tíma að pranga þeirri "frelsandi" hugsun inn á Lenín. Totskí þurfti allan sinn sannfæringarkraft til að troða þessari vitleysu upp á Leiðtogann.   
   En tókst það, illu heilli.    
    Eins og ég sagði mátti félagi Frosti náttúrlega ekki nefna Trotskí á nafn í Tékkóslóvakíu árið 1960 svo hann gaf mér bara arfavitlaust, óskiljanlegt svar sem hélt áfram að skjóta upp kolli í hvert sinn sem ég rakst á dæmi um fjarvist réttarríkisins hérna á Klakanum.    
   Og þeim dæmum fjölgaði með tímanum.   
   Og stálslegnir íslenskir lögmenn sögðu mér aukin heldur að hvorki alþýða manna né lögfræðingar landsins hefðu neitt út á réttarfar landsins að setja.   
   Enda sá ég það líka sjálfur.    
   Og smám saman fór mér að skiljast að það voru örlög íslensku þjóðarinnar, að hafa ekki lag á því að tileinka sér lýðræðislegt hugarfar.   
    Þetta skipar okkur á bekk með löndum hinnar viðvarandi byltingar þar sem menn snéru baki við réttarríkinu og horfðu þaðan af fram hjá sínum eigin grundvallarhagsmunum.      
   En réttarríkið er að sjálfsögðu grundvöllur allarar velferðar, því réttlaust fólk nær ekki mat sínum nema þá dagana sem valdagammarnir leyfa.    
   Um þetta fjalla erindin fimm í heillegra samhengi en mér hefur áður tekist að setja þá hugsun mína fram.    
  Um leið og ég birti þau hér í samhengi vil ég mega þakka öllum sem hlut eiga að máli. Félaga Frosta, sem upptaktinn sló og kommísörunum hjá Rúv, sem töfðu mig nægjanlega lengi við þetta grufl  til að það gæti orðið að því uppgjöri, sem það nauðsynlega þurfti að verða.    
   Ég þakka Baldri fyrir að hafa fórnað starfi hjá Rúv og Ævari fyrir tækifærið til að ryðja þessu úr mér betur grundvölluðu en það hefði kannski orðið í samtölum okkar Baldurs.    
   Það sem ég hafði ætlað mér að segja í viðtölunum forboðnu kemur flest til skila í erindunum fimm og sannfæring mín hefur mótast og eflst við allt þetta persónulega uppgjörsbrölt:   
   Lýðræði stendur hér svo veikum fótum, að við höfum ekki einu sinni ráðið við það að setja okkur kvótareglur um veiðiskap nema að kippa samfélaginu aftur til lénsskipulags um leið.  
   Þangað (aftur til lénsveldis) virðist heldur ekki nema hænufet, sem engann hér munar raunar neitt um, því "Íslendingar eru hænsn" eins og Bugði heitinn Beygluson orðaði það.  

Eftir sigurinn í Strasborg 1992 leituðu til mín þó nokkuð margir einstaklingar, sem höfðu orðið fyrir barðinu á þjóðlegum stjórnunarsiðvenjum. Það er ekki endilega fjöldi þeirra gesta minna (en um árabil þurfti ég að hafa fastan móttökutíma fyrir slík fórnarlömb) heldur öllu fremur eðli vandamála þeirra, sem hefur sannfært mig um það, að íslenskt samfélag verður fyrr en seinna að ganga í gegnum vægðarlausa pólitíska endurskoðun í ætt við það sem gerðist í Austur Evrópu 1989, eða þá að segja upp öllum samningum við lýðræðisþjóðir Vestur Evrópu og sigla sinn hrollkalda gerræðissjó norður í vonlausa, einmana framtíð.    
   Þá kreppir væntanlega að, svo hin óbrigðula íslenska alþýða, sem hugsar með maganum (eins og annað fólk) mun vonandi skilja samhengið og fara að gera opinbera embættismenn og pólitíkusa ábyrga fyrir fleiru en laxveiðunum, víninu og risnureikningum.    
    Ekki gott að segja hvenær það verður, úr því svoleiðis lagað gerist hægt og skyndilega.   

Þegar ég er nú er búinn að koma skilaboðum mínum um þetta (skammdegiserindunum fimm og þessum formála) inn á netið,  þar sem þau fá að standa eins lengi og þurfa þykir, verður óþarfi að ég skrifi oftar um þau mál. Menn skeina sig víst ekki á skoðunum sem birtast á netinu, eins og oft vill verða með greinaskrif manns í blöðunum.   
  Skrif manns á Netinu eru og verða aðgengileg svo lengi sem maður kærir sig um að láta þau standa þar.   
   Það er munurinn.     

Þetta hefur orðið nokkuð persónulegur texti hjá mér. Og varla alveg nógu sumarlegur.    
   Kosningar eru hafðar að loknu skammdegi, sem vonlegt er,  og verða þannig bjartar og hressilegar að öllum jafnaði, eins og frambjóðandinn líka vill sjálfur vera.    
    Þá verður kjósandinn svo glaður og hress.    
    Nema kosningarétturinn sé tekinn af honum.    
    Þá dimmir nú yfir. Líkt og skammdeginu hefði ekki alveg létt það árið. En sá skammdegisauki er og verður að mestu leyti einkamál.  
    Einkamál, sem öðrum gæti þó komið við.    
    Þess vegna hef ég leiðst út í að skýra ýmislegt, sem aðrir hafa til þessa átt í bagsi með  að skilja í fari mínu, en ég lítið hirt að útlista neitt frekar.    
    Einkum þá staðreynd, að ég er bara ósköp venjulegur lýðræðissinni, ófullkominn líkt og hinir, en skil mig að vísu frá mörgum hér að því leyti að ég er lýðræðissinni allar 24 klukkstundir sólarhringsins, en ekki til dæmis bara á leið til starfa á morgnana og svo aftur á kvöldin að loknu dagsverki.    
    En það finnst mörgum full langt gengið.    
    Einkum þeim sem eru að dósera um skoðanir sínar í hádegisverðarboðum mannréttindaklúbbanna og stanga þær svo úr tönnunum með matarleifunum á eftir.  
   Þetta hefur mig oft áður langað til að segja, en fundist ótímabært að láta það flakka, fyrr en nú.    

Í framhaldi af erindunum fimm, sem væru út af fyrir sig nægjanlegt bókarefni, birti ég því nokkur skjöl í furðulegu máli, sem ég hef þurft að rekast í vegna hverra einustu kosninga hér síðan 1992.    
   Eftir málalokin í Strasborg (þar sem dómsvaldið hér tapaði fyrir mér prinsípmáli um frelsið til að segja sannleika um opinbera starfsmenn) fékk liðið á Hagstofu Íslands fyrirmæli um það að misbeita mannanafnalögunum og kennitölukerfinu gagnvart mér þannig að annað hvort hneigði ég höfuð mitt fyrir því gerræði eða missti að öðrum kosti bæði kosningarétt og aðgang að velferðarkerfinu. Ég var, með öðrum orðum, dæmdur til sérkennslu í hlýðniskóla Hallgríms Snorrasonar og Skúla Guðmundssonar.    
   Frá upphafi hef ég litið á þessar aðgerðir sem alveg grátfyndið séríslenskt en vanmegna tilbrigði við aðferðafræði KGB í Sovétríkjunum sálugu.    
   Til þessa hef ég  háð mína skoplitlu baráttu í kyrrþey og látið mig einu gilda þó skilningsvana hænsnum finnist það broslegt að vera með áflog út af einu skitnu essi í nafninu sínu.    
   Eins og ljóst verður hverjum heiðvirðum manni, sem les þau plögg, sem birt eru í síðari hluta bókarinnar, er hér um að ræða átök um annað og meira.    
   Því ég vænti að skjölin tali sínu máli.    
   Mín von er sú að viðkomandi embættismenn og pólitíkusar muni smám saman gera sér grein fyrir því að það nægir ekki til lengdar að kunna bara grundvallaratriði hænsnaræktar til að stjórna fólki.    
  Meira þarf til, strax og einhver vitund um lýðræði vaknar í samfélaginu.     
  Og hún virðist farin að rumska. 
  Þann 06.05.1999 barst mér loks eftir langan aðdraganda  bréf frá Hagstofu Íslands . Um það bréf (og tæplega sjö ára aðdraganda þess) má lesa í síðari hluta þessarar bókar, sem heitir togast á um mannsnafn. 
 Bréfinu fylgdi tilskipun Yfirboðarans sem nú er skyndilega orðinn á öndverðum meiði við sjálfan sig um mín mál. Þetta er hin göfugmannlegasta tilskipun, svona á yfirborðinu, en því miður til þess gerð að halda öðrum landsmönnum áfram í sama réttleysinu og lagaóvissunni undir þjóðernisjafnaðarkerfi Hagstofu Íslands, sem enn hefur alræðisvald í þessum málum. 
  Barninu hefur semsé verið skvett út en baðvatnið geymt. Og því verður áfram þrengt ofan í landsmenn. 
  Þar til einhverja fleiri, helst alla, tekur að flökra við. 
  Þá, og fyrr ekki,  munum við fá lýðræðisleg mannanafnalög og þá mun ráðuneytisvaldið verða tekið af Hgatofu Íslands. 
 

Nú hafa skoðanir , sem betur fer, verið harðbannaðar í dagskrá útvarpsins frá upphafi til þessa dags. Nema vitaskuld skoðanir meirihluta útvarpsráðs. En skoðanir meiri hluta útvarpsráðs hefur enginn maður nokkurn tíma skilið. Enda eru þær stilltar eftir klukku ríkisstjórnar hverju sinni. Oftast til fjögurra ára í senn. 

Eftir að almenningi var hleypt í þáttinn um daginn og veginn hófst gelgjuskeið hans og það gat stundum hvinið nokkuð hátt í þessum aftöppunarventli. En þá hélt útvarpsráð bara fund og gaf út tilkynningu, sem enginn náttúrlega skildi bofs í, en allir vissu að nú hafði viðkomandi skoðun verð margfölduð með núlli. Því útvarpsráð er nú einu sinni þetta skoðanalega frostmark, sem öll starfsemi útvarpsins einlægt var margfölduð með. 

Samt var fyrirlitningin á þessum vandlega merkta hornrekuþætti aldrei eins mikil og forráðamennirnir vildu. Það kom t.d. í ljós að sjálfur Steinn Steinarr hafði rennt til þáttarins hýru auga því í eftirlátnum handritum skáldsins fundust tvenn uppköst að erindum um dag og veg, sem hann aldrei lauk við. Hefur líklega verið mátulega trúaður á það að þeir textar fengju inni hjá Helga Hjörvari. 

En gelgjuskeiði þáttarins um daginn og veginn hlaut náttúrlega að ljúka eins og öðrum gelgjuskeiðum. Og nú eru liðnir einir tveir eða þrír áratugið síðan hvinið hefur neitt að ráði í skoðanaútblástursventli Ríkisútvarpsins. 

Með vaxandi umsvifum fjármagnsins hefur þeim fækkað sem láta skoðanir  opinberlega frá sér fara. Það borgar sig ekki, segja menn. Manni líður því eins og sakleysislegum gufumekki sem falið hefur verið að lyppast út um gamlan kopargljáandi ventil sem, einhverra hluta vegna, hefur enn ekki verið fjarlægður af gufumaskínu gamla radíósins hérna. Og þá er bara að taka út úr sér tennurnar og fara að lyppast  -  tíu mínútur í senn. 

Eins og gefur að skilja get ég ekki farið að móta sjónarmið lýðsins, því hér er ekki lengur neinn lýður. Og þó hér væri einhver lýður hefði ég enga burði til að móta hann neitt. Og naumast heldur neina löngun. En umræðuefni verð ég samt að hafa. Og samkvæmt hefðinni má það umræðuefni virðast þó nokkuð djarft; bara ef það skiptir að öðru leyti engu máli. Þess vegna ætla ég að tala um þjóðareinkenni; fyrst í stað mjög almennt, en í seinasta spjallinu, sem vonandi fer út héðan undir lok ársins kynni ég að þrengja umræðusviðið og skerpa svolítið undir katlinum . 

Vitaskuld er það bratt í ráðist að setja á langar tölur um þjóðareinkenni nú þegar Jónas Hallgrímsson er kominn á internetið og Guðbergur Bergsson á leið til Hollywood. Kannski seinustu forvöð að rifja það hugtak upp. 

Þjóðverjar hafa t.a.m.viljað láta telja sig vinnusama. Og enn trúi ég því, að vísu, sem oft er sagt: að munurinn á þjóðverja og austurríkismanni sé sá að austurríkismaðurinn setjist niður til að hvíla sig en þjóðverji hvíli sig aldrei nema hann sé sestur á annað borð. En það eru mörg ár síðan ég, hálfvegis þó óviljandi, fletti lygahulunni af þeirri hjátrú, að annað þjóðareinkenni þeirra væri  nákvæmnin. Og því mun ég aldrei framar trúa. 

Þetta gerðist að sumarlagi kringum miðjan sjöunda áratuginn. Þá var ég leiðsögumaður erlendra ferðahópa og hafði vikuferðirnar um Suðurströndina á minni könnu. Þessar ferðir vinnur maður eins og dálítið einfaldaðan jarðfræðikúrs um hin uppbyggjandi öfl náttúrunnar, eldfjöllin, annars vegar og niðurrifsöflin, árnar jöklana og vindinn, hins vegar. Enda áhrifamikil kennslutæki fyrir hendi á leiðinni, sums staðar jafnvel hvert innan í öðru, eins og Katla í Mýrdalsjökli til að mynda. 

Í þessum ferðum voru alltaf þjóðverjar. Nær undantekningarlaust voru þetta kennarar í einhverjum náttúruvísindum; jarðfræði, landafræði eða eðlisfræði. Þeim gast yfirleitt nokkuð vel að fræðslu minni fyrstu þrjá dagana, en að kvöldi þriðja dags komum við að Skógum undir Eyjafjöllum og fengum þar góðan kvöldverð. 

Oft var þetta á fallegu sumarkvöldi og þá setti ég mig á stein framan við hótelið eftir matinn og horfði á þjóðverjana þétta sig í torfu. Sú samkoma endaði alltaf með sama hætti. Kjörinn fulltrúi hópsins gekk til mín og sagði: - Afsakið herra fararstjóri, en gætir líka flóðs og fjöru hér við Íslandssterendur? Auðvitað, sagði ég furðu lostinn á  spurningu vísindakennarans. Þá brá undantekningarlaust skugga á svip spyrjandans, hann lötraði niðurlútur til hópsins og greindi frá svarinu. Og hópurinn varð dapur eins og við andlátsfregn. Það sem eftir var ferðarinnar leit enginn  þjóðverji glaða stund. 

Þetta endurtók sig í hverri ferð og mér var orðið það áhyggjuefni að þurfa sífellt að senda þýsku vísindakennarana svona dapra heim úr ferðunum. Hvernig gat staðið á því að jafn vel menntaður hópur  gat ekki sætt sig við nákvæmt svar við ljósri og einfaldri spurningu? Eða var nákvæmnin kannski ekki þjóðareinkenni þessa fólks?    

Svo ber það við um mitt sumar einhvern tíma að ég sit, að vanda, á steininum mínum og reyni að einbeita huganum að einhverri þúst niðri á sandi þó ég viti mætavel af þýsku  vísindakennurunum sem farnir voru að þinga. Svo kemur fulltrúi þeirra og spyr að vanda: - Gætir líka flóðs og fjöru hér við Íslandsstrendur. Þá heyri ég sjálfan mig svara: 
- Nei, Hér gætir ekki flóðs og fjöru, hér gætir fjöru og flóðs. 
Og þvílíkur fögnuður sem helltist yfir manninn við þetta góða svar. 

 - Vissi ég ekki! Vissi ég ekki! Og allur hópurinn varð glaður eins og börn, ekki bara þessa stund þarna á hlaðinu heldur alla dagana sem eftir voru af ferðalaginu. 

Upp frá því fóru allir þýskir vísindakennarar glaðir heim úr Suðurstrandarskoðuninni. Og íðan hef ég vitað tvennt: nákvæmni einkennir þjóðverja ekki nema þangað til hún fer að standa í vegi fyrir gleði hans af því að hafa fest kaup á einhveju alveg einstöku, til að mynda Íslandsferð með öllu! Ekkert má vera eins og heima. Og hitt veit ég líka að það er oft meir en lítil sjálfslygi saman við þá ímynd sem þjóðir eru að gera af sjálfum sér. 

Næstu mánudaga langar mig til að fikta dálítið meira við þá háskalegu vitneskju. 
til baka

Það var gott að frétta af heimasíðu Jónasar, en þetta með Guðberg fundust mér vond tíðindi. Enda miklu vandasamara að vera lifandi en dauður. Það fór þó betur en á horfðist. En nú hefur Guðbergur opnað sig, eins og hans var von og vísa, um þetta  Hollywoodmál. Hann er  alveg með báða fætur á jörðinni og setur  Hollywoodvaldinu skilmála og býður því að beygja sig undir vilja höfundarins eða verða af viðskiptunum ella. 

Þetta er ekki algeng afstaða höfundar til peningavaldsins í Hollywood. En þeim mun eftirtektarverðari.  Mátulegt á ameríkana að fá allt í einu að kynnast frjálsum einstaklingi sem stendur fast á frumburðarrétti rithöfunda. En í Bandaríkjum norður Ameríku er höfundarréttur ekki til. Bara kópíuréttur, sem er í rauninni réttur útgefandans til að ráðskast með höfunda eins og þræla sína. Hér sprangar Guðbergur semsé óhaltur um í Bægifótalandi. 

Í framhaldi af þessum stutta löfsöng um Guðberg hafði ég hugsað mér að segja frá mjög athyglisverðri hátíð í Þjóðarbókhlöðu á 190 ára afmæli Jónasar Hallgrímssonar. Og fleiru í því samhengi. Það bíður næsta pistils, því sem ég nú sit hér við að böggla þessum pistli inn á tölvuskjáinn berst mér frétt ofan úr Hæstarétti Íslands. Rétturinn hefur sýknað Hrafn Jökulsson ritstjóra af ákæru ríkissaksóknara fyrir hönd fyrrum fangelsismálastjóra, en Hrafn hafði gefið því embætti undir stjórn Haraldar Johannessen heldur slaka einkunn. Kallaði  Harald glæpamannaframleiðanda ríkisins. Þennan dóm er ég eiginlega skyldugur að taka til umræðu. Við lauslega athugun verður ekki betur séð en hér sé kominn tímamótadómur á ferli Hæstaréttar Íslands. 

Þessi dómur gengur alvega þvert á það sem hingað til hefur nánast mátt telja eðli þjóðlegrar íslenskrar lögspeki. Þetta er óvænt eins og að rekast á ónákvæman þjóðverja, náttúrulausan  grikkja  -  eða þá als gáðan lögmann. 

Séu forsendur sýknudómsins í Hrafnsmáli skoðaðar og bornar saman við fyrri verk þessa sama Hæstaréttar; til að mynda dóminn yfir Halli Magnússyni blaðamanni fyrir bara fimm árum, þá vakna stórar spurningar: Hefur tjáningarfrelsið sótt um íslenskan ríkisborgararétt? Stendur til að veita þessu fyrirbæri landvistarleyfi hér? Vill það setjast að til einhverrar frambúðar? Hver bauð þesu eiginlega hingað í fásinnið og doðann? 

Pólitíkusar og embættismenn sem nú kenna þess á eign skinni að sérverndun þeirra og friðhelgi er að hverfa úr sögunni, þeir reka að vonum upp ramakvein. Æðsti kommisar þjóðlegrar lögspeki, Sigurður Líndal prófessor, fórnar höndum til himins, lætur allan virðuleika niður falla og gerist orðhákur þegar hann varar við svona þróun. Sem vonlegt er. Þau viðbrögð yfirstéttarinnar eru í fullu samræmi við eðli hennar. 

Enda ekki nema tæplega hálfur áratugur síðan 108. grein almennra hegningarlaga frá 1940 var numin úr gildi. Samtímis var mannréttindasáttmáli evrópuráðsins leiddur  hér í lög svo nú geta lögmenn vitnað í dóma mannréttindadómstólsins í Strasborg og hæstaréttardómarar verða að hlusta. Þetta tvennt virðist smám saman vera að grafa undan þjóðlegri lögspeki og öðrum sérréttindum yfirstéttarinnar hér. Megi fulltrúar hennar hrína vel og lengi! 

En 108. greinin sáluga mælti svo fyrir, að refsa bæri hverjum þeim sem færi með  aðdróttanir að opinberum starfsmanni, eins þó sannar væru. Þegar Alþingi afnam þetta konungholla ákvæði, sem kom inn í hegningarlög okkar á fimmta tug nítjándu aldar, hafði það verið hér í  gildi næstum hálfa aðra öld og mótað vinnuskilyrði blaða og síðan annarra fjölmiðla. 

Það er ekki vel skiljanlegt hvernig íslenskir blaðamenn gátu fellt sig við það í 150 ár, að sú höfuðskylda þeirra að segja satt og rétt frá störfum opinberra starfsmanna væri skilgreind í  lögum sem glæpsamlegt athæfi. Það er eins og forysta blaðamanna hafi litið á stéttina sem ævilanga betrunarfanga samfélagsins og lotið því óskrifaða lögmáli, að hér ríkti ekki lýðræði á þessu sviði, þrátt fyrir allar varajátningar um heilbrigðustu  stjórnarhætti veraldarinnar. En þannig töluðu blaðamenn sovétkerfisins nú líka. 

Ef við berum saman forsendur þessa dóms núna og dómsins yfir Halli Magnússyni fyrir hálfum áratug (en Hallur var sekur fundinn á forsendum sem voru í anda 108.  greinarinnar sálugu) þá sjáum við strax að eldri dómurinn er kveðinn upp í gerræðisríki, en þessi nýi dómur gæti verið kveðinn upp í hvaða lýðræðisríki sem væri. Meira fullyrði ég ekki að sinni. En þetta nægir til að kalla megi dóminn í Hrafnsmálinu tímamót í sögu Hæstaréttar Íslands. 

Nú er bara að sjá hvort blaðamenn áræða að nota fengið tjáningarfrelsi, sem jafnvel yfirstéttarfólkið í Hæstarétti Íslands hefur neyðst til að viðurkenna. Dómsforsenda  réttarins í Hrafnsmálinu, að stjórnmálamönnum og opinbrum starfsmönnum beri að þola annað en hól og skjall í opinberri umræðu vegna þess að hagsmunir almennings krefjast þess; það er lýðræðisleg forsenda og í þágu okkar allra sem hér búum nú. Nema vitaskuld þeirra,  sem vilja halda áfram að vinna sín myrkraverk í næði og stórbokkaþögn. En um stórbokkaþögnina, sem verið hefur ein mikilvægasta valdastofnun íslenska kerfisins, verður fjallað í fjórða pistli síðar á jólaföstunni. 

Er það ekki annars skondið hversu 89. ár hverrar aldar er mikilsvert? Árið 1789 varð franska stjórnarbyltingin. Hún mótaði hugmyndirnar um frelsi, jafnræði og bræðralag, sem alla götu síðan hafa verið keppikefli réttarríkisins, árið 1889 var upphaf  módernismans (með byggingu Eiffelturnsins), en módernisminn hefur stýrt listasmekk og hugsun heillar aldar. Og árið 1989 hrundi sovétkerfið, sem hafði gjörsamlega misheppnast vegna þess að hugmyndin um réttarríkið fékk ekki far með þeirri tilraun. Hversu vel sem öll kjörorð sovétsins hljómuðubuldi einlægt í þeim tómahljóðið vegna þess að sjálfan grundvöll réttlætisins vantaði. Ég vík nánar að því síðar í þessum pistlum. 

Þetta kemur okkur nefnilega við, enda fer orðið réttaröryggi varla að sjást hér á prenti fyrr en sovétkerfið var að syngja sitt síðasta undir lok níunda áratugsins. Gæti verið samhengi þar á milli? Gaman væri að athuga það. 

En næsta þátt ætla ég samt að nota til að segja frá opnunarhátíð heimasíðunnar hans Jónasar Hallgrímssonar og fleiru áhrærandi þann merka viðburð. Gái þá að því hvort sú ræða getur ekki líka tengst við rauða þráðinn í þessum pistlum mínum. Hver sem hann nú annars er? 

Sæl að sinni. 
 
til baka

Dick Ringler minnti mig eiginlega meir en lítið á minn gamla lærimeistara; Sverri Kristjánsson. Og mikið hefði Sverrir haft gaman af því að heyra þennan bandaríska lærdómsmann tengja Jónas við Júlíbyltinguna 1830 með viðkomu í Myndum úr ferðalagi eftir Heinrich Heine. 

Og því má reyndar skjóta hér inn að daginn eftir afmælishátíðina hélt yfirbókavörður ísindabókasafnsins í Wisconsin erindi um vandkvæði útgáfumála í Bandaríkjunum. Hann greindi frá því að nú væri 80% allrar vísindaritaútgáfu í heiminum komin á eina hendi þannig að ekki þýddi neitt fyrir bókasöfn að skera niður innkaup, þá hækkaði bara verð þess sem enn væri keypt. Þannig er nú svo komið við margar vísindadeildir bandarískra háskóla, að meira fé rennur til þess að kaupa rit um unnin vísindaafrek en til að kosta nýjar rannsóknir. Einokunin á sölu vísindarita er þannig að stöðva framgang nýrra vísinda. Og hann var ófeiminn við að rekja neyðarástand þeirra mála til eðlisþátta kapítalismans. 

Það er eins og bandarískir menntamenn séu nú orðið óhræddir við að stilla sér uppa á vinstri kantinum. Og manni varð ósjálfrátt hugsað til þess að arftakar gömlu  Stalínistanna hérlendis forðast þannig tal, enda varla langt í það að Mál og menning ráði 80% allrar bókaútgáfu á Íslandi. Umræðan hefur snúist við. Þeir sem áður hrópuðu: - Kapítalismi! kapítalismi! að öllu sem bandaríkst var eru nú orðnir stæstu menningarkapítalistar okkar og kunna manna best að þegja (og láta aðra þegja) um vankanta auðhyggjunnar. En menntamálaráðuneytið þarf að borga flugfar undir bandaríska háskólamenn ef gagnrýni á kapítalismann á að heyrast hér um slóðir. Líklega mundi Kristján Kristjánsson heimspekingur flokka þetta undir póstmódernan tvískinnung og ruglandi. En það er sama hvaðan gott kemur og fjandinn þekkir sína, eins og kerlingin sagði. 

En ég var að tala um heimasíðu þeirra Dick Ringlers og Peters C. Gormanns um Jónas sáluga Hallgrímsson. Og fæ ekki betur séð en að hún sé hið mætasta verk. Tæknilega og efnislega. Ferðaleiðir um þessa stóru heimasíðu eru vel lagðar.  Það er engu líkara en skír og klár formhugsun Jónasar sjálfs hafi stjórnað bendlinum þegar hún var gerð. Þýðingar Ringlers á textum Jónasar eru stundum rétt mátulega nákvæmar, en íþrótt hans er mikil. Hann virðist kunna vel blæ rómantíkurinnar auk þess sem hann fylgir eftir formi kvæðanna af stakri nákvæmni. Heldur bæði stuðlum og höfuðstöfum til haga, eftir því sem fært er á  ensku, auk rímsins. 

Stundum er að vísu ofstuðlað, en mér er sagt að það komi ekki beint að sök vegna þess að jóðhimnan í ensku brageyra hafi aldrei verið eins næm og hún var hjá okkur til skamms tíma. Og fróðleikur Ringlers um líf og störf Jónasar er furðu yfirgripsmikill. Satt að segja er mér til efs að nú séu margir hér á dögum með útfarnari þekkingu á kveðskap Jónasar. 

Og það sem mest er þó um vert. Hann setur ljóð Jónasar í alþjóðlegt samhengi. Hnubbar jafnvel svolítið í hugmyndir Einars Ólafs og Halldórs Laxness um það að Jónas hafi verið svo gjörsamlega séríslenskur að ekki þýði að bera hann á borð fyrir erlenda lesendur. Enda vill Ringler gera mikið úr evrópskum áhrifum á Jónas. 

Erindi hans er beinlínis það að kynna Jónas sem eitt af  stóru nöfnunum í evrópskri rómantík, leiða hann til sætis við hlið Heinrichs Heine og annarra meginlandsjöfra. Það tekst bærilega, því Ringler er vitaskuld frjáls af öllum norrænudeildarfordómum. Og veraldarvefurinn lfrjálst apparat  -  verður að vera það  -  því sá sem gerir út á  veraldarvefinn er að ávarpa heiminn allan og þarf því ekki að eltast við staðbundnar útúrboruhugmyndir. 

Nú er ekki gott að segja hvort opnun heimasíðunnar um Jónas verður metin að verðleikum strax hér heima. Ég held þó varla. Það var ekki langt liðið á kynningarfyrirlestur Ringlers þegar hundshausunum fór að skjóta upp um skyrtuhálsmálin á norrænudeildarmönnum. Maður kannast  svo sem við þá, þessa hundshausa. Mikil ósköp! 

Einar Pálsson frændi minn var á yngri árum sínum úti í London að kynna sér leiklist. Komst þar í tæri við táknfræði miðalda, vel viðurkennda fræðigrein, sem þykir nauðsynleg m.a. til skilnings á textum Shakespears og túlkunar á þeim. Hann fékk þá einföldu hugmynd að beita kunnáttu sinni á Íslendingasögurnar og vann að þessu alla æfi með góðum árangri. En þá brá svo við að þeir sem hann helst vænti einhvers skilnings frá,  norrænudeildarmenn, settu upp hundshausa og urruðu lágt að honum, eða glefsuðu jafnvel til hans. Töldu svona alþjóðlega fræðigrein jaðra við geðveiki. 

Þetta tók Einar mjög persónulega og hlustaði ekki á þegar maður var að útlista það fyrir honum að svona hundshausar yxu á fræðimenn úr deildum sem hefðu einokunaraðstöðu á hugmyndum. Þessi höfuðburður einkenndi líka íslenska lögfræðinga til skamms tíma, sérlega ef  minnst var á alþjóðlega viðurkennd mannréttindi. En lögfræðideildin einokar líka hugsun nemenda sinna og kemst upp með það, því íslensk lög eru hvergi kennd utan Háskóla Íslands. 

Og þessir hundshausar eru ekki bara til vitnis um afdalamennsku, heldur bera þeir vott um þá vísu úrkynjun fræðanna, sem verður í hverri grein, sem ekki leyfir opna umræðu og heilbrigða gagnrýni. Fræðin hrörna við þær aðstæður. Það er lögmál. 

Austantjalds voru þessir hundshausar svo algengir  á fræðimönnum að háskólalóðirnar minntu einna helst á lifandi Broegelmyndir. Nema við tækniskólana. Hér eru hundshausar í jakkafötum líka sjaldséðari í verkfræði og öðrum vísindagreinum, sem þurfa að keppa við erlenda skóla  í sömu greinum. 

En hvað um það; vel mátti heyra haus og haus urra þarna á Jónasarhátíðinni þegar Ringler fór að tengja rauða peysuskúfinn í frægri sonnettu skáldsins við Júlíbyltinguna 1830, og benda á pólitískan undirtón kvæðisins. Þá sagði Dick Ringler: - Nú gerið þið víst eitt af tvennu, annað hvort hlæjið þið að mér eða drepið mig! Síðan hlóð hann vel frambærilegum rökum undir kenningu sína, við þegjandalegar undirtektir. 

Ég hef nú beðið í mánuð eftir því að fræðimenn gengju fram og hylltu ágætt framtak þeirra Ringlers og Gormanns, nú eða tækju þá af lífi með háðsglotti. En það heyrist ekki múkk. Mann grunaði reyndar strax að hundshausadeildin mundi vísa málinu til þeirrar stofnunar, þar sem best er að geyma fólk með sjálfstæðar hugmyndir. Að stórbokkaþögnin yrði látin sjá fyrir Dick Ringler eins og hún sá fyrir Einari Pálssyni og fleirum, sem reynt hafa að hefja frjóar umræður í námunda við hundshausaþvöguna. 

En stórbokkaþögnin er einmitt þjóðfélagsstofnun, sem verður hér til umræðu að viku liðinni. 

Sæl að sinni. 
 
til baka

Mætti ekki bara kalla þessa staði myrkurpyttina í himingeimnum. Það hef ég verið að gera í huganum undanfarna daga og það orð mun ég nota í þessu fjórða  skammdegisspjalli mínu um daginn og veginn. Þegar ég tala um myrkurpytti er ég semsé að vísa til þessara staða í himingeimnum þar sem ljósið deyr og efnið ekki bara hverfur heldur umturnast líklega í andefni. Hvað sem það annars er? 

Nú megið þið ekki halda að ég telji mig neinn sérfræðing í myrkurpyttum alheimsins þó ég hafi legið nokkra daga í því að skoða heimasíðu bandarísku geimferðastofnunarinnar (þar sem gott fólk svarar spurningum meðbræðra sinna um vísindi himingeimsins) og rekist þar á mikið efni, m.a. um fyrr nefnda myrkurpytti. 

Á hinn bóginn hef ég nærtækari reynslu af öðru fyrirbæri, sem í huga mér er smám saman að taka á sig líkingu af myrkurpyttunum. En það er að vísu ekki alveg ljóst hvor endinn á þeirri líkingu er veruleikans megin í tilverunni. Þetta eru skuggaleg fræði svo fyrst ætla ég að víkja ögn að heimsku sólarljíssins, sem alltaf liggur í augum uppi, ef svo mætti segja.  

Á föstudaginn var sáum við fréttafíklarnir starfsmenn ríkissjónavarpsins koma með tvo blómabúketta og færa þá forsætisráðherranum í tilefni af því að þúsundasta viðtalið við þessa ljómandi sól framkvæmdarvaldsins var í uppsiglingu. Og vafalaust er það mikið gleðiefni að sól þessi skuli mega skína á okkur í þúsundasta sinn og segja okkur enn þetta sama: 

 -Ég er Davíð Oddsson, ég er Davíð Oddsson, Ég er Davíð Oddsson, búlúlala! 

Þannig lýsir það sér nefnilega ástasamband stórbokkans og fréttamannanna. Aleveg ljómandi! eins og segir í smjörlíkisauglýsingunni. 

Ef ég nú þyrði að segja það hér upphátt, að ég þekki þúsund einstaklinga, sem hver um sig hefur þúsund sinnum meira fram að færa um landsins gagn og nauðsynjar en Davíð þessi Odsson er þúsund sinnum búinn að ítreka. Og þyrði ég líka að láta þess getið, að enginn þessara einstaklinga fær nokkurn tíma aðgang að fréttatímum sjónvarpsins, þá mætti segja að þau ummæli væru ekki bara milljón, eins og krakkarnir segja, heldur milljarður. 

Og þó við reiknum með því að ummæli mín séu a.m.k. 99,9 prósent ýkjur og ofmæli þá eru þau nú samt alveg milljón, eins og krakkarnir segja. Svo ég læt þau bara flakka, enda hafði ég lofast til að ræða hér um stórbokkaþögnina sem pólitíska og félagslega stofnun.  

Þegar fréttamenn ríkissjónvarpsins láta þjóðina kaupa blóm handa forystumanni framkvæmdavaldsins í tilefni af því að sjálfir hafa þeir lagst þúsund sinnum á knébeð til að lofa okkur að hlusta á hans blíðlega búlúlala, þá stöndum við einmitt frammi fyrir lukkulegu dæmi um vel skipulagða stórbokkaþögn. 

Meðan einn talar, um eitthvað eða um hreint ekki neitt, verður þögn um allt annað. Líka meðan framkvæmdavaldhafinn er að tíunda sitt eigið litla ágæti. Og þeir sem hafa þúsundmargt að segja um framkvæmdir valdsins hverfa inn í þögn á meðan  framkvæmdavaldið talar um ágæti sitt margítrekað. Þannig verður stórbokkaþögnin til. Það er andspænis þeirri þögn, sem krafan um almennt tjáningarfrelsi hefur risið og víða hlotið viðurkenningu í því formi að sjálfræði fréttamanna er haft með þegar verið er að telja hornsteina lýðræðisins.  

Fyrr í þessum skammdegiserindaflokki var ég með áhyggjur af því að Háskóli Íslands starfrækti tvennar lærdómsdeilsir, Lögfræðideild og Norrænudeild, sem hefðu hvor um sig einokun á sínu sviði með líkum hætti og allur lærdómur í ráðstjórnarríkjunum sálugu var skipulagður. Þetta sýnist mér hafa leitt til úrkynjunar lýðræðislegrar hugsunar meðal fræðimanna á þeim mikilvægu sviðum. 

Því vissulega eru það einmitt lögfræðingar sem mest ráðska með stjórnmálin og bókmenntafræðingar sem leiða menningarmálin. En blaðamannastéttin, sem eftir lýðræðislegum skikk ætti fremur að halda í hemilinn á stórbokkunum, hún er frá upphafi mótuð af löggjöf sem mat það saknæmt athæfi að segja sannleikann um fulltrúa ríkisvaldsins. Og enn eru fréttamenn að færas tórbokkunum rósir í anda þeirra úreldu laga. 

Þar sem mörg skilyrði fyrir hömlulitlu ríkisvaldi koma saman í fámennu þjóðfélagi, sem aukin heldur virðir ættartengsl og kunningjagreiða ofar öllum hlutlausum prinsípum, gæti vel hugsast að stórbokkaþögnin yrði með tímanum að fjarskalega virkri  þjóðfélagsstofnun. Og einhverra hluta vegna sækir hún á mann þessi líking, að hin ósjálfráða, skipulagða þögn hér minni einna helst á myrkurpyttina í himingeimnum. 

Ef pólitísk og menningarleg undirstöðuatriði, sem víða annars staðar eru rædd fyrir opnum tjöldum, verða of þung á metunum er eins og þau vilji sogast inn í myrkurtpytti stórbokkaþagnarinar og hætta að senda frá sér ljós. Verða ósýnileg. Og meginkosturinn er sá, að þeir sem enn gefa frá sér einhverja týru geta talið sjálfum sér og öðrum trú um það, að hér sé allt með felldu. Enda mundu þessi tilþrif öll til að slökkva á mikilvægum efnum vera í samræmi við einhver náttúrulögmál sem við kannski ekki þekkjum persónulega þó sérfræðingarnir hafi reiknað þau út. 

Og sem ég nú hugsa þessa seinustu hugsun fer ég aftur að efast um þá tillögu mína að kalla svona fyrirbæri myrkurpytti. Í líkingunni mættu þau vel heita svarthol, því  sannleikurinn er sá að stórbokkaþögnin fer smám saman að gegna öllu því hlutverki sem Gúlagið sovéska vann á meðan því tókst að starfa á bakvið vitund heimsins. 

Stórbokkaþögnin okkar hér er miklu miklu kænlegra fyrirkomulag en Gúlagið sovéska var. Það yrði ekki einu sinni hægt að sýna túristum hana þó svo ólíklega vildi til að hún yrði rofin til rambúðar. Engin sýnileg tóftabrot yrðu þá eftir. Þetta var allt á sviði  hugans.  

Og ég víst enn kominn út á hála ísa með tilgátur mínar. Eins gott ég hafi þá einhverjar jarðfræðilegar eða veðurfræðilegar röksemdir til að styðja hugmyndir mínar í seinasta erindinu, sem vonandi verður sent héðan út eftir viku. Við bíðum og sjáum hvað setur. 

Sæl að sinni. 
 
til baka

Ekki vildi ég kannast við að hafa talað neitt illa um Íslendinga upp til hópa, enda eiga þeir allt gott skilið. En mér hefur ekki litist nógu vela á það, hverja þeir velja til andlegrar og pólitískrar forystu. Það er eins og þjóðin sé ekki alveg undir það búin að stíga farsællega inn í nútímann. Ég lofaði Hannesi, og báðum hinum hlustendum mínum; að hér í þessu seinasta skammdegiserindi mundi ég reyna að útlista náttúrufræðina og söguna á bak við þrálátar áhyggjur mínar.  

Og það skal ég nú reyna. 

Árið 1783 voru uppi eldar í Lakagígum. Þeim eldum fylgdi, á næstu árum, loftmóða sem lagðist yfir jörðina alla, ekki hvað síst suður um Evópu, svo kornuppskeran í Frakklandi var stöðugt að rýrna. En kornverð hækkaði að sama skapi þarlendis.  

 Árið 1789 gerði franskur múgur síðan uppreisn vegna kornverðsins. Sú uppreisn varð að félagslegu stórgosi, sem hlaut á endanum nafn: Franska stjórnarbyltingin. Hún bar fram til sigurs  hugmyndir, sem urðu þegar frá leið grundvöllur nútíma lýðræðis.  

Frjálsræði, jafnræði, bróðurþel..  

Þannig skapaði hún réttarríkið í Evrópu.  

Þegar hugmyndir borgaralegs réttarríkis bárust svo hingað norður á upprunalega gossvæðið kom það í ljós að Lakagígir höfðu haft öldungis gagnstæð áhrif í sínu næsta nágrenni. Undir svartasta gosmekkinum stráféll hér bæði fólk og fénaður. Þá sem eftir lifðu var svo auðvelt að hanskast með, að íslenskar búðarlokur og fógetar á vegum danska valdsins áttu náðuga daga við lítinn sem engan uppsteit lýðsins. Í hrjóstrunum norður hér reyndist lítill jarðvegur fyrir hugmyndir um raunverulegt  jafnræði.  

Og svo er enn. 

Það er eins og Frönsku stjórnarbyltingunni vilji ganga seint að greiða Íslandi ljósmóðurtoll nútímans í Evrópu. Með sannindum má því segja, að væri ég að dósera á frönsku suður í Frakklandi mundi ég, að sjálfsögðu, aldrei minnast á grundvallaratriði réttarríkisins. Þau eru öllum þar ljós. Bilanir á réttvísinni eru þar slys og  undantekningar, en ekki regla eins og hér.  
  
En réttarfarslega séð erum við enn ekki komin út úr móðuharðindunum, því er nú verr og miður. Það er hvorki gott né illt umtal að segja þetta upphátt á almannfæri. Það er einfaldlega tal um staðreyndir.  

Þessar staðreyndir útskýra brestina sem ég þykist sjá í grundvelli nútímans hér á landi. Þess vegna hef ég orð á þeim. En ég er ekki að afsaka neitt heldur. Það megum við aldrei gera. Við eigum að geta látið okkur hafa það að tala hreinskilnislega við rugludallana, sem nú eru að stjórna okkur, segja þeim, að það gangi ekki lengur að stjórna með eintómum afsökunum.. Það er ekki seinna vænna að byggja sjálfar undirstöðurnar. En réttarríkið er undirstaða varanlegrar velferðar. Það eru skilaboð sem tilraun ráðstjórnarskipulagsins lét eftir í rústum sínum.  

Vissulega eru almenn mannréttindi að skjóta upp kolli í dómskerfi okkar. Það var  til að mynda ánægjulegt að lesa um dóm Hæstaréttar Íslands í máli réttvísinnar gegn Hrafni Jökulssyni ritstjóra á dögunum. Þar skrifar sá hái dómur, líklega í fyrsta sinn, þann grundvallarskilning á tjáningarfrelsinu að það sé rétturinn til að segja hug sinn eftir  bestu vitund, jafnvel þó í hlut eigi starfsmaður hins opinbera. Og þessi djarflega hugsun réttarins er studd þeim rökum að við, allur almenningur, eigum rétt á því að heyra sjónarmið sem flestra. Það er verulega lýðræðislegur tónn í þeim dómi.  

Hann er nýmæli hér um slóðir seint á árinu 1997.  

Nýlegur stjórnvaldsúrskurður þessa sama dómstóls í máli Sævars Sísíelskís vitnar á hinn óginn um það, að hingað er enn ekki kominn sá lýðræðislegi skilningur að dómsvald eigi að vera sjálfstætt en ekki bara senditík framkvæmdarvaldsins. Við afgreiðslu Sísíelskímálsins skiptu dómararnir um föt, lögðu frá sér dómaraskykkjurnar og íklæddust flíkum framkvæmdarvalds til að geta skorið úr um eigin sök eða sýknu.  

Þessi tvö andstæðu dæmi um nýleg störf réttarins má ég vonandi túlka sem eindreginn vilja en takmarkaða getu þessa hóps til lýðræðislegra starfshátta. Það er eins og aldrei hafi staðið til að aðhyllast nema eitt grundvallarprinsíp lýðræðisins í einu. Þennan og annan hægagang í maskínu réttaröryggisins hef ég rakið til þeirra  takmakana, sem lögfræðingar okkar eru háðir vegna menntunar í lokuðum heimi þar sem fræðileg gagnrýni er af skornum skammti. Þeir sem þannig menntast verða að sönnu færir um að ganga og tyggja í einu, en þeir ráða ekki við að hugsa mjög skýrt á meðan. Lögfræðingar okkar ráða jafnvel, sumir hverjir, vel við það að klifra upp háa metorðastiga, og maula kunna þeir afurðirnar af því príli, en öll heilleg hugsun um jafnræði og bróðurhug er þeim ofvaxin, enda hafa þeir viðurværi sitt af öðru.  

Það liðu því fimmtán ár frá því að fullveðja kröfur um tjáningarfrelsi voru fyrst orðaðar fyrir íslenskum dómi þangað til Hæstiréttur Íslands kvað af sjálfs dáðum upp úr með  réttmæti þeirrar hugsunar. Vísast þurfa nú önnur fimmtán ár að líða þangað til rétturinn uppgötvar að fullt öryggi þegnanna er m.a. fólgið í því, að dómstólar starfi óháðir framkvæmdavaldinu. Með sama lagi mundi það taka nokkrar aldir að meðtaka öll grundvallaratriði lýðræðisins og koma þeim í framkvæmd.  

Nema til kæmu róttæk kynslóðaskipti. 

Það gæti orðið seinlegt verk ef flytja þyrfti allt réttlæti inn frá útlöndum í smásölupakkningum. Og sumir gætu misst þolinmæðina í því braski öllu.  

Fyrir nokkru las ég þá frétt í blaði allra landsmanna að Gaukur Jörundsson, umboðsmaður Alþingis væri á förum úr landi. Honum hefur verið veitt dómaraembætti við Mannréttindadómstól Evrópuráðsins í Strasborg. 

Það voru miklar vonir bundnar við embætti umboðsmanns Alþingis á sínum tíma. Hér átti að vera risin brjóstvörn almennings gagnvart óbilgyrni framkvæmdavaldsins og embættið sat einn færasti lögspekingur þjóðarinnar, sem var aukin heldur sérhæfður í mannréttindum suður í Frakklandi. 

Og fyrstu árin gustaði um embættið, sem oftlega studdi rétt lítilmagnans, og ráðherrar heyrðust kveinka sé á Alþingi. Jafnvel hóta öllu illu. Kannski hefur það dugað, Því upp á síðkastið gustar minna um þetta mikilvæga embætti. Þeir sem fylgjast með úrskurðum þess hafa líka verið að furða sig á vaxandi undirgefni Gauks Jörundssonar við framkvæmdavaldið í seinni tíð. Sumir jafnvel haft orð á því að almenningur væri betur kominn með engan umboðsmann en þennan þjónustukontór við ráðuneytin. 

Í áður nefndri frétt Morgunblaðsins kom það fram að umsækjendurnir um dómaraembættið í Strasborg hefðu þurft að bíða all lengi, en dr. Gaukur hefði verið ráðinn strax og meðmæli ríkisstjórnar Íslands með honum bárust. Enginn þarf að segja mér að dr. Gaukur Jörundsson hafi ekki gert sér grein fyrir því að hann sat vanhæfur að störfum á meðan hann beið eftir meðmælum framkvæmdarvaldsins, sem undantekningarlaust er mótaðili þeirra, sem til hans kvarta. En það hefur hann viljað til vinna, að sleppa héðan og komast í vinsamlegra umhverfi suður í Frakklandi.  

Þessi viðskilnaður, þessi uppgjöf jafn frábærs einstaklings eftir áratugs basl í embætti umboðsmanns Alþingis segir meira en nokkur orð mín gætu sagt um ástand mála hér.  
Þar sem jafnræði þarf að vera innfluttur stykkjavarningur og bróðurþel er óþekkt hugtak getur mannréttindafólki orðið þungt undir fæti. Og naumast von til þess að nokkur maður endist meir en áratug í andófinu. En það er þó varla afsakanlegt að brjóta reglu góðra stjórnarhátta til að losna undan þeim krossi að gæta hér góðra stjórnarhátta? Eða hvað?  

Gleðilegt ár!